Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcejRozumiem

styczeń

22

2013

ECHA POWSTANIA STYCZNIOWEGO W SUCHEJ

22 styczeń 2013

Obrazek
W dniu 22 stycznia 1863 roku, dokładnie 150 lat temu wybuchło Powstanie Styczniowe, skierowane przeciwko rosyjskiemu zaborcy, a jego celem była restytucja Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Impulsem do podjęcia działań zbrojnych był manifest Tymczasowego Rządu Narodowego, który miał ambicję reprezentować wszystkie warstwy ówczesnego społeczeństwa oraz narody zamieszkujące obszar I Rzeczypospolitej.  Powstanie trwało do jesieni 1864 roku i było wyrazem sprzeciwu wobec carskiego ucisku i intensywnej polityki rusyfikacji. Objęło swoim zasięgiem tylko zabór rosyjski: Królestwo Polskie oraz ziemie zabraneLitwę, BiałoruŚ i część Ukrainy. Pomimo poŚwięcenia i poniesionych ofiar zryw zakończył się klęską, a w odwecie władze carskie nasiliły represje przeciwko ludnoŚci cywilnej oraz całkowicie zlikwidowały resztki odrębnoŚci państwowej Królestwa Polskiego. Powstanie miało charakter wojny partyzanckiej, w której stoczono ok. 1200 bitew i potyczek. Mimo początkowych sukcesów zakończyło się klęską powstańców, z których kilkadziesiąt tysięcy zostało zabitych w walkach, blisko 1 tys. straconych, ok. 38 tys. skazanych na katorgę lub zesłanych na Syberię. Po zakończeniu nierównej walki i po bezwzględnej rozprawie z przywódcami i uczestnikami powstania, rozpoczęły się represje, które na długie lata zmieniły życie wielu pokoleń Polaków. Pomimo klęski, uczestnicy powstania aktywnie angażowali się w życie społeczeństwa. W II Rzeczpospolitej otaczani byli szczególnym szacunkiem, a pamięć o bohaterach powstania była kultywowana.

W Suchej Beskidzkiej miejscem, które nawiązuje do tradycji powstańczej jest Krzyż w tzw. Modrzewiach, ufundowany w 1863 roku przez ks. Franciszka Ksawerego Pniewko - Ciesielskiego (1806-1873), ówczesnego proboszcza parafii w Suchej. Podstawę krzyża stanowi kwadratowy fundament, na którym znajduje się dwustopniowy cokół. Jego dolna część jest prostopadłoŚcienna, z inskrypcją na zachodniej Ściance: F.X.C.P.S./1863 (Franciszek Ksawery Pniewko Ciesielski Sucha), górna część jest oŚmioboczna, poprzedzona powtarzającym jej kształt wałkiem. Na cokole wznosi się kolumna toskańska z wydatną, oŚmioboczna bazą o profilu wklęsło-wypukłym. Abakus kolumny ma kształt kwadratowej płyty o wklęsłych bokach i Ściętych narożnikach. Kolumnę wieńczy żeliwny krucyfiks z Chrystusem umieszczonym od strony wschodniej – przeciwnej w stosunku doi wejŚcia na plac. Postać Chrystusa charakteryzuje się szczegółowym opracowaniem anatomii i ekspresyjnym ujęciem. Ramiona krzyża zakończone są ażurowymi zdobieniami w kształcie szeŚciopłatkowych rozet.  Uczestnikiem Powstania Styczniowego był dr Jan Gawlik (1836-1928), lekarz skarbowy dóbr Branickich, patron Szpitala Rejonowego w Suchej Beskidzkiej. W chwili wybuchu powstania był studentem V roku medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Służył jako dziesiętnik, (tj. dowódca roty) u majora Lipińskiego. Wykonując jego rozkazy sprowadził potajemnie z Polanki Wielkiej do Krakowa oficera artylerii Głuchowskiego. Wraz z drużyną powstańczą miał udać się na front, lecz od tego zamiaru odwiódł go członek ówczesnego Rządu Narodowego dr Józef Szujski. Jan Gawlik rozpoczął wówczas  przygotowania do obrony doktoratu. Ciężko pracując w klinikach krakowskich pod kierunkiem prof. A. Bryka, leczył i opatrywał rannych powstańców. (Warto w tym miejscu zauważyć,  że granica zaboru rosyjskiego znajdowała się w odległoŚci tylko kilkunastu kilometrów od Krakowa).

W 1864 roku po otrzymaniu tytułu doktora medycyny i chirurgii Jan Gawlik podjął pracę w klinice prof. Józefa Dietla jako adiunkt. Jego uczniami byli późniejsi profesorowie UJ: Domański, Jordan, Korczyński, Obaliński, Pareński i Zarewicz. Tam w dalszym ciągu opiekował się chorymi powstańcami, dla których pisał nawet instrukcje medyczne. Wbrew pozorom, jego bardzo dobrze zapowiadająca się kariera naukowa szybko legła w gruzach. Jak sam wspominał: (..)… w kilka miesięcy pozbawiono mnie tej naukowej posady mimo wszelkich starań i przeciwdziałań w Wiedniu mego przezacnego opiekuna Śp. dr Dietla. Stało się to z następującego powodu: podczas mego zastępstwa adiunkta w klinice chirurgicznej  zajmowałem po nim osobne mieszkanie, obszerne i na uboczu, z którego po kryjomu utworzyłem wygodne schronienie dla przyjezdnych, jak i ukrywających się przed policją austriacką powstańców. Żywiłem ich jak mogłem wiktem klinicznym. Tak pracowałem już to otwarcie, już potajemnie dla naszej sprawy, dopóki mnie nie zadenuncjonowano prawdopodobnie ze strony prof. Bryka, ale na szczęŚcie już po niewczasie. Spóźnione Śledztwo nie wykryło już żadnych Śladów mojej działalnoŚci konspiracyjnej. Nawet wręczony mi dla przechowania przez jednego z uciekających przez Kraków Mierosławczyków (niejakiego Wójcickiego, oficera tej nieudanej pod Radziłów wyprawy) pakiet - ukrywany przez ze mnie w kominie, zdążyłem  z niego usunąć. W pakiecie tym kilka lat później, gdy nikt się po nie niego nie zgłaszał znalazłem pałasz, rewolwer żołnierski dawnego systemu, nabijany jeszcze z przodu prochem i kilka fragmentów pisanych  o początkach ówczesnego powstania  przez nieznanych autorów, które to rękopisy w Bibliotece Tarnowskich w Suchej złożyłem. Rewolwer mi skradziono, pałasz podarowałem panu Stożkowi, późniejszemu kapitanowi, gdy ze swoim oddziałem ruszał w Karpaty ze Suchej do Legionów w 1914 roku. Pozbawiony klinicznej posady, miałem zamkniętą drogę do dalszej naukowej pracy przy Wszechnicy Jagiellońskiej.

 Dr Jan Gawlik dalszą praktykę lekarską kontynuował w Przegini Duchowej. Pracował również jako lekarz zdrojowy w Żegiestowie. Jesienią 1868 roku z polecenia prof. Józefa Dietla otrzymał funkcję lekarza skarbowego dóbr Branickich w Suchej, gdzie zasłynął jako znakomity chirurg i położnik, a także społecznik i patriota. W 1869 roku w Suchej założył Oddział Towarzystwa Pedagogicznego. Współtworzył także Ochotniczą Straż Pożarną i Towarzystwa Gimnastyczne „Sokół”. Z żoną Marią miał jednego syna Jana, także lekarza, który pracował w Nowym Targu. Po Śmierci żony w 1903 roku i syna w 1915, poŚwięcił się całkowicie praktyce lekarskiej. Zmarł w Suchej w dniu 6 kwietnia 1928 roku. Spoczął w rodzinnym grobowcu (projektowanym prawdopodobnie przez Teodora Talowskiego), na postumencie  którego zachowało się piękne epitafium:
„KYRIE ELEISON CHRISTE ELEISON/ † / D.O.M / STANISŁAW GAWLIK / AKADEMIK / 20.IV. 1875  27.VI.1899 / MARYA GAWLIKOWA / 1.X. 1844   26.II 1903 / NAJLEPSZA ŻONA / NAJTROSKLIWSZA MATKA / WZÓR MATRONY POLSKIEJ / Dr. JAN GAWLIK / JUNIOR / DYREKTOR SZPITALA W NOWYM TARGU / 1.IX.1870   4.IX.1915 / Dr. JAN GAWLIK / SENIOR / WETERAN WOJSK POLSKICH R. 1863 / LEKARZ ZARZĄDU DÓBR SUCHA - śLEMIEN / B. LEKARZ  KOLEJ. / ZAŁOŻ. I CZŁONEK HONOROWY OCHOT. STRAŻ. POŻ. / I SOKOŁA / 1836   6.IV.1928  POKÓJ /  POŁĄCZONYM ICH DUSZOM”.

Warto w tym miejscu wspomnieć również o Aleksandrze hr Branickim (1821–1877), właŚcicielu dóbr suskich, który za popieranie powstania styczniowego został skazany na wysiedlenie poza granice swoich dóbr na Ukrainie. Na swą siedzibę wybrał zakupiony od Jana Kantego Wielopolskiego już w 1846 roku zamek w Suchej, który poddał gruntownej restauracji, sprowadzając z Paryża kompletne wyposażenie wnętrz. Kierując się patriotyczną maksymą PRO FIDE ET PATRIA - Za Wiarę i Ojczyznę, (która nota bene została uwieczniona na rodowym ekslibrisie), zgromadził na suskim zamku wspaniałą kolekcję biblioteczną – muzealną, uznawaną za jedną z najcenniejszych w kraju, którą tworzyły narodowe pamiątki, autografy królów polskich,  zbiory bibliofilskie i cenne kolekcje dzieł sztuki polskiej i europejskiej. W zbiorach Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej znajduje się oryginał ręcznie wykonanego plakatu z 1938 roku, zapraszającego mieszkańców do uczestnictwa we Mszy świętej sparowanej w intencji poległych w ramach  obchodów 75 rocznicy wybuchu Powstania Styczniowego.
 
Oprac. Barbara Woźniak
 

Herb powstańczy Polska Orzeł Biały, Litwa Pogoń i RuŚ Michał Archanioł


Ekslibris Biblioteki Branickich  Pro Fide Et Patria - Za Wiarę i Ojczyznę. Zbiory Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej.


Zaproszenie do udziału we Mszy św. z okazji  75. rocznicy Powstania Styczniowego


Walka powstańcza.  Michał Elwiro Andriolli (1836-1893)


Dr Jan Paweł  Gawlik (1836–1928)


Grobowiec Rodziny Gawlików–Cmentarz parafialny w Suchej Beskidzkiej



Epitafium – tablica nagrobna Rodziny Gawlików-Cmentarz parafialny w Suchej Beskidzkiej


Krzyż na kolumnie w tzw.  Modrzewiach z 1863 roku


Krzyż żeliwny wieńczący kolumnę z 1863 roku