Punkt Informacji Turystycznej w Suchej Beskidzkiej - Zespół zamkowo-parkowy w Suchej Beskidzkiej
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcejRozumiem
Zespół zamkowo-parkowy w Suchej Beskidzkiej
 
Zespół zamkowo-parkowy w Suchej Beskidzkiej i jego najbliższe otoczenie to jedno z bardziej interesujących założeń rezydencjonalnych w Polsce południowej.

Początki zamku wiążą się z osobą krakowskiego złotnika włoskiego pochodzenia, Kaspra Castiglione, znanego lepiej pod nazwiskiem „Suski”, które przyjął od nazwy swojej głównej posiadłości po otrzymaniu polskiego szlachectwa w 1564 roku. Wybudował on nad Skawą dwór obronny, mający stanowić ośrodek jego posiadłości ziemskich. Poprzednimi właścicielami Suchej była rodzina Słupskich i nie można wykluczyć, że zanim powstał dwór Suskiego, Słupscy wystawili jakąś inną budowlę dla siebie, jednak nie ma na to żadnych dowodów, ani materialnych, ani pisanych.
Dwór Kaspra Suskiego, który nabył Suchą w 1554 roku od Stanisława Słupskiego, był budowlą kamienno-drewnianą, piętrową i podpiwniczoną, z alkierzem od strony północno-wschodniej. Na początku XVII wieku budynek ten został włączony w południowe skrzydło rozbudowywanej wówczas przez Piotra Komorowskiego rezydencji, ale do dzisiaj ta część zamku, wyróżniająca się charakterystycznym kamiennym obudowaniem w dolnej części obecnej wieży północno-wschodniej oraz kamiennymi przyporami, wysuniętymi w stronę dziedzińca, zwraca uwagę swoją stylistyczną odmiennością od reszty założenia.



Najnowsze badania wskazują, że także za czasów Kaspra Suskiego, prawdopodobnie nawet nieco wcześniej niż wspomniany wyżej budynek dworu, powstała także jakaś budowla w miejscu, które obecnie zajmuje północno-zachodnia część zamku wraz z wieżą zegarową. Jej ślady zachowały się jednak wyłącznie w murach zabytku i nie wyróżniają się w żaden sposób w jego obecnym wyglądzie zewnętrznym.
Zasadniczą rozbudowę obiektu przeprowadził w latach 1608-1614 Piotr Komorowski, jeden z kolejnych właścicieli Suchej, a także założyciel kompleksu dóbr prywatnych zwanych "państwem suskim". Zamek, który uzyskał wówczas kształt wspaniałej rezydencji renesansowej, jaką możemy podziwiać do dzisiaj, stał się zarazem gospodarczym i administracyjnym centrum całego suskiego dominium.
Z tego okresu pochodzi większa część obecnego skrzydła południowego zamku, jego skrzydło zachodnie (wraz z wieżą zegarową) oraz część skrzydła północnego (rozbudowanego w XIX wieku). Cała budowla została wzniesiona z kamienia łamanego i otoczona – także kamiennym –  murem, częściowo zachowanym do dzisiaj (zwłaszcza na stoku górującego nad zamkiem wzniesienia Jasień). Nie zachował się natomiast mur kurtynowy, stanowiący wschodnie zamknięcie zalożenia, z przekutą weń bramą wjazdową (wyburzono go w XIX wieku).
Południowe i zachodnie skrzydła zamku są dwupiętrowe i ozdobione od strony dziedzińca pięknymi krużgankami arkadowymi, które nawiązują stylistycznie do rozwiązania zastosowanego między innymi przy renesansowej przebudowie krakowskiego zamku królewskiego, stąd też zamek suski często zwany jest „Małym Wawelem”. Skrzydła te pełniły w przeszłości funkcje mieszkalne i reprezentacyjne, inaczej niż parterowe skrzydło północne, którego wnętrza zajmowały pomieszczenia gospodarcze.
Kolejna rozbudowa zamku została przeprowadzoma w latach 1703-1708 przez Annę Konstancję z Lubomirskich Małachowską, która stała na czele "państwa suskiego" po śmierci swojego pierwszego męża, Jana Kazimierza Wielopolskiego, zarządzając dominium w zastępstwie ich małoletniego syna Aleksandra Dominika. Dokonano wówczas gruntownego przekształcenia wnętrz, a do bryły rezydencji dobudowano dwie kolejne wieże: południowo-wschodnią i południowo-zachodnią, stanowiące do dziś charakterystyczny element poludniowej elewacji rezydencji. Z tamtego okresu pochodzą: umieszczony na zachodniej ścianie wieży południowo-wschodniej kartusz z datą 1708 i herbem Wielopolskich Starykoń oraz wieńcząca tą wieżę metalowa chorągiewka z herbem rodowym Anny - Szreniawa bez Krzyża - i literami AMWP (Anna Małachowska Wojewodzina Poznańska; inicjały te wynikają z faktu, że drugi mąż Anny Konstancji, Stanisław Małachowski, pełnił urząd wojewody poznańskiego).
W 1843 roku Suchą wraz z zamkiem i kompleksem dóbr zakupił Aleksander Branicki. Jego syn, Władysław, przeprowadził w latach 1882-1887 gruntowną restaurację rezydencji, którą kierował wybitny architekt krakowski Tadeusz Stryjeński. W jej wyniku okna elewacji południowej i obu wież wzbogaciły się o stiukowe obramienia (dzieło włoskich sztukatorów), powstały też wszystkie stropy o konstrukcji stalowej.
W marcu 1905 roku wybuchł na zamku pożar, który pochłonął jego górne kondygnacje, ale na szczęście – właśnie dzięki wzmocnieniu stropów – nie objął parteru, w pomieszczeniach którego znajdowały się niezwykle cenne zbiory zgromadzonej przez Branickich kolekcji biblioteczno-muzealnej. Ten bez wątpienia jeden z najcenniejszych zbiorów prywatnych na obszarze pozostającej wówczas pod rozbiorami Polski liczył na początku XX wieku między innymi około 30 000 tomów książek drukowanych, 10 000 dokumentów, 550 tomów rękopiśmiennych ksiąg i kodeksów, 22 tomy inkunabułów, 16 000 rycin i rysunków oraz 2000 numizmatów, a tuż przed wybuchem II wojny światowej – już około 100 000 tomów. Ówczesnym – i jak się okazało ostatnim prywatnym – właścicelem zamku był wówczas Juliusz Tarnowski, który otrzymał go od matki, Anny z Branickich Tarnowskiej, córki Władysława Branickiego.
Niestety w wyniku zawirowań dziejowych II wojny światowej bezcenna kolekcja zamkowa uległa częściowo bezpowrotnemu zniszczeniu, a częściowo – znacznemu rozproszeniu. Dziś tylko jej fragmenty można odnaleźć w rozmaitych archiwach i bibliotekach na tereenie całego kraju. Choć sama architektura zewnętrzna rezydencji szczęśliwie wyszła z wojennej pożogi bez większych zniszczeń, to jednak kompletnej dewastacji uległo wyposażenie wnętrz, użytkowanych w pierwszych latach powojennych między innymi jako magazyny. Później przez pewien czas zamek był siedzibą miejscowego liceum ogólnokształcącego, a po jego przeniesieniu do nowego budynku w centrum miasta, w latach siedemdziesiątych XX stulecia zamek przejęły Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu. Przeprowadzono pierwsze prace badawcze i remontowo-zabezpieczające, mające na celu dostowanie obiektu do planowanych funkcji muzealnych, jednak na realizację tego celu zabrakło ostatecznie środków finansowych i rezydencja ponownie powoli niszczała.
Ratunkiem dla zamku okazało się dopiero przejęcie w 1996 roku całego zabytkowego zespołu przez Gminę Sucha Beskidzka. Odtąd, dzięki środkom systematycznie łożonym na odnowę zespołu zamkowo-parkowego przez samorząd miejski, zamek zmienia swoje oblicze, odzyskując swój dawny blask i stanowi obecnie centrum życia  społeczno-kulturalnego miasta. W murach rezydencji swoją siedzibę mają: Miejski Ośrodek Kultury-Zamek, Muzeum Miejskie Suchej Beskidzkiej wraz z Punktem Informacji Turystycznej, oraz Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii. Na dziedzińcu i w salach zamkowych odbywają się wystawy, koncerty i uroczystości miejskie, działa tu także hotel i stylowa restauracja "Kasper Suski".
Zamek w swoim obecnym kształcie jest budowlą trójskrzydłową, czterowieżową, z prostokątnym dziedzińcem arkadowym otwartym od wschodu.
Parterowe skrzydło północne, nakryte dachem pulpitowym ze spadkiem ku północy, jest nieco dłuższe od linii dziedzińca, do którego przylega. Jego pomieszczenia posiadają sklepienia kolebkowe z lunetami.
Dwupiętrowe skrzydło południowe zakończone jest od strony wschodniej wpisaną weń budowlą dawnego XVI-wiecznego dworu obronnego Kaspra Suskiego. Obramienia okien i drzwi wykonane są z kamienia o profilach renesansowych. Tą część zamku wieńczą dwie wieże: północno-wschodnia, stanowiąca część dawnego dworu oraz południowo-wschodnia, powstała w wyniku rozbudowy rezydencji na początku XVIII wieku, podobnie jak wieża południowo-zachodnia, zamykająca całą południową elewację obiektu po stronie przeciwnej.
Elewacja ta, stanowiąca perspektywę widokową rezydencji od strony parku, jest trzynastoosiowa. Cechuje ją rytmiczny układ okien, tworzących tak zwane piano nobile (element charakterystyczny dla reprezentacyjnej części rezydencji). Portal wejściowy na parterze jest po bokach ujęty kolumnami dźwigającymi belkowanie. Tworzy ono podstawę balkonu pierwszego piętra. Kamienne obramienia okien pierwszego piętra i drugiego pochodzą z czasów odbudowy po pożarze w 1905 roku.
Dwupiętrowe skrzydło zachodnie posiada prostokątną przybudówkę (od strony zachodniej) i czworoboczną wieżą zegarową przy północno-wschodnim narożniku. W dwutraktowej części północnej oraz w wieży zegarowej istnieją pozostałości starszej budowli, współczesnej dworowi z XVI wieku.
W pomieszczeniu pierwszego piętra wieży zegarowej mieści się kaplica zamkowa ufundowana przez Piotra Komorowskiego na początku XVII wieku. Przypuszcza się, że kamieniarkę kaplicy wykonał Paweł Baudarth, wybitny architekt flamandzki, znany w regionie jako jeden z budowniczych zespołu kościoła i klasztoru bernardynów oraz kaplic w Kalwarii Zebrzydowskiej. Spod ręki P.Baudartha mogło wyjść np. kamienne, dekoracyjne obramienie okna zamkowej kaplicy.
Wewnątrz, we wnęce ołtarzowej znajduje się obecnie XIX-wieczny obraz „Złożenie do grobu” pędzla krakowskiego artysty Wojciecha Grzywińskiego, nawiązujący do stylistyki późnego renesansu (pierwotnie znajdowało się w tym miejscu przedstawienie ukrzyżowania świętego Piotra). Obecne wyposażenie kaplicy stanowią ponadto: przybory liturgiczne, mosiężny krzyż, klęczniki, kandelabrowe świeczniki oraz XVIII-wieczny pulpit pod mszał zdobiony intarsją kwiatową.
Najcenniejszym elementem kaplicy jest odsłonięta fragmentarycznie polichromia, przedstawiająca „Tajemnice Mszy Świętej według Żywota Pana Jezusa”. Jest to jeden z niewielu zachowanych przykładów późnogotyckiego malarstwa ściennego w Polsce. Poszczególne sceny są podzielone na dekoracyjne kwatery, zdobione ornamentem i opatrzone odpowiednimi sentencjami staropolskimi. Kaplica zamkowa została odnowiona w latach 2000-2002 przez Gminę Sucha Beskidzka przy wsparciu finansowym Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego. Pozostaje nie tylko atrakcją turystyczną i jedną z najcenniejszych pod względem zabytkowym części zamku, ale pełni też wciąż funkcję liturgiczną - podczas niektórych świąt kościelnych oraz przy okazji miejskich uroczystości odprawiane są tutaj msze święte.
Wyjątkowo malowniczy elementem skrzydeł: południowego i zachodniego są zdobiące je od strony dziedzińca piętrowe krużganki arkadowe. Arkady na parterze tworzą czterościenne filary, a na piętrze – kolumny toskańskie, ustawione na wtopionych w parapety galerii postumentach i połączone ze sobą półkolistymi łukami. Bieg arkad urozmaicają dwie czworoboczne loggie, umiejscowione w narożnikach między skrzydłami południowym i zachodnim oraz zachodnim i wieżą zegarową. Postumenty kolumn na występie loggii koło kaplicy, w przeciwieństwie do tych wtopionych w parapety – uwidocznione, zdobią: kuty w kamieniu kartusz z herbem Topór (Anny Płazianki, matki Piotra Komorowskiego) oraz ornament z wicią roślinną i rombami. Natomiast w kluczu arkady sąsiadującej z tą loggią umieszczony jest kamienny herb Starykoń Wielopolskich z datą „1757”.
Otwory okienne i drzwiowe na krużgankach okute są kamiennymi, renesansowymi portalami i zdobieniami.
Ze względu na fakt, że oryginalne wyposażenie wnętrz zamku nie zachowało się, o jego dawnej świetności mogą świadczyć w zasadzie jedynie piękne kominki. Najcenniejszy z nich – i co ciekawe, użytkowany do dzisiaj – znajduje się w tzw. sali rycerskiej, na I piętrze zachodniego skrzydła zamku. Jest to unikatowy w skali kraju, manierystyczny, bogato zdobiony kominek, ufundowany w 1617 roku przez Piotra Komorowskiego, a wykonany z piaskowca magurskiego. Nawiązując kształtem do łuku triumfalnego, miał w ten sposób podkreślać dostojność, społeczną pozycję i bogactwo fundatora. W górnej części kominka wykute są kartusze z herbami Piotra Komorowskiego (Korczak, po lewej) i jego żony, Katarzyny z Przerębskich (Nowina, po prawej) wraz z inskrypcjami: PK HL YO SO (Piotr Komorowski, hrabia liptowski i orawski, starosta oświęcimski) i KK HL YO SO (Katarzyna Komorowska, hrabina liptowska i orawska, starościna oświęcimska).
Dwa inne kominki można obejrzeć w pomieszczeniach ekspozycyjnych Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej na I piętrze południowego skrzydła zamku. Są to: barokowy kominek z początku XVIII wieku, wykonany z gipsu i drzewa, ozdobiony ornamentem roślinnym i herbem Wielopolskich Starykoń, oraz kominek marmurowy z kamienia kararyjskiego.
Sama wspomniana wyżej sala rycerska (zwana także marszałkowską) jest największym i najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem całej rezydencji. Niegdyś odbywały się tutaj bale i przyjęcia, wydawane przez właścicieli zamku na cześć przybywających do Suchej znakomitych gości. Współcześnie zaś sala jest miejscem uroczystości miejskich, koncertów kameralnych, a także zjazdów, sympozjów i konferencji. Na wschodniej ścianie sali, ponad wyjściem na krużganek, wiszą cztery portrety wybitnych przedstawicieli rodów, w których posiadaniu zamek znajdował się na przestrzeni wieków. Są to: Kasper Castiglione (Suski), Piotr Komorowski, Jan Wielopolski oraz Aleksander Branicki. Obrazy namalował suski artysta malarz Rafał Lenart (w przypadku portretów Suskiego i Branickiego są to jego autorskie dzieła, w przypadku Komorowskiego i Wielopolskiego – kopie starszych przedstawień).
 
Od południowej strony przylega do zamku niezbyt duży, ale malowniczy park. Podobnie jak rezydencja, także i on zmieniał na przestrzeni wieków swój kształt i wygląd. Można domniemywać, że prawdopodobnie już w XVI wieku, w bezpośrednim sąsiedztwie dworu obronnego Kaspra Suskiego znajdował się renesansowy ogród, przekształcony znacznie później, na początku XVIII wieku, za czasów Anny Konstancji z Lubomirskich Wielopolskiej (z drugiego małżeństwa – Małachowskiej), w ogród barokowy, tzw. „francuski”, o czym świadczy zachowany do dzisiaj symetryczny układ alejek. Wtedy to także, zgodnie z panującą ówcześnie modą, powstał wydłużony kanał i staw, równoległy do południowej elewacji zamku.
Obecny kształt parku zamkowego pochodzi zasadniczo z połowy wieku XIX. Ogromną popularnością cieszyły się wówczas parki krajobrazowe zwane „angielskimi”, które w przeciwieństwie do swoich "francuskich" poprzedników, geometrycznych i dokładnie rozplanowanych, charakteryzowały się dużą swobodą rozmieszczenia drzew i krzewów, co miało wywołać wrażenie „dzikości” i naturalności przyrody. Zazwyczaj towarzyszyła temu urokliwa mała architektura, podkreślająca romantyczny charakter miejsca. Jej przykładem w Suchej jest arkadowy mostek nad parkowym stawem.
Południową granicę parku stanowi obecnie ul. J. hr. Tarnowskiego, której wytyczenie, już w XX w., zmniejszyło powierzchnię całego założenia, sięgającego wcześniej po rzekę Stryszawkę. Od strony północno-zachodniej park łączy się zaś w naturalny sposób z lasem pokrywającym opadające ponad zamek stoki góry Jasień. Tu, pod leśną skarpą, zwraca uwagę charakterystyczny, ceglany budynek  neogotyckiej oranżerii, zbudowanej w latach 60. XIX wieku na miejscu starszej. Oranżeria pełniła funkcję ogrodu zimowego, uprawniano w niej także liczne egzotyczne gatunki roślin, m. in. rośliny cytrusowe, których owoce sprzedawano następnie na rynku krakowskim; ponoć trafiały nawet na dwór królewski.
Naprzeciwko oranżerii znajdują się dwa niewielkie stawki – oczka wodne, w których pływają żywo ubarwione, ozdobne gatunki ryb.
Nieopodal, bezpośrednio przy murze ograniczającym zespół zamkowo-parkowy od strony zachodniej, stoi wydłużony, otynkowany na biało budynek, nakryty ładnym, wysokim dachem siodłowym, krytym gontem. To tak zwany „Domek Ogrodnika” z przełomu XVIII i XIX wieku, jeden z zachowanych obiektów, tworzących niegdyś gospodarcze zaplecze zamku. Obecnie w "Domku Ogrodnika" mieści się ekspozycja Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej.
 
---
Prywatni właściciele zamku w Suchej
1554-1589                  Kasper Castiglione vel Suski (zmarł 1589)
1589-1608                  Adam Suski (zmarł przed 1634)
                                   i Mikołaj Suski (ok. 1580-1634)
1608-1640                  Piotr Komorowski (1580-1640)
1640-1647                  Krzysztof Komorowski (1618-1647)
1647-1675                  Konstancja Krystyna z Komorowskich Wielopolska
                                   (1647-1675)
1665-1688                  Jan Wielopolski (1630-1688)
1688-1692                  Jan Kazimierz Wielopolski (po 1665-1692)
1692-1726                  Anna Konstancja z Lubomirskich Wielopolska
                                   2º voto Małachowska (około 1670-1726)
1692-1725                  Aleksander Dominik Wielopolski (około 1692-1725)
1726-1727                  Franciszek Wielopolski (około 1670-1732)
1727-1740                  Karol Wielopolski (1699-1773)
1740-1773                  Jan Wielopolski (1701-1773)
1773-1774                  Jan Józef Wielopolski (około 1740-1774)
1774-1818                  Teresa z Sułkowskich Wielopolska (1746-1818)
1818-1843                  Jan Kanty Wielopolski (około 1774-1860)
1843-1877                  Aleksander Branicki (1821-1877)
1877-1907                  Anna z Hołyńskich Branicka (1824-1907)
1877-1914                  Władysław Branicki (1848-1914)
1914-ok. 1932                        Anna z Branickich Tarnowska (1876-1953)
ok. 1932-1945                        Juliusz Tarnowski (1901-1989)
---
 
 
Opis proponowanej trasy zwiedzania zespołu znajduje się w folderze "Zespół zamkowo-parkowy" (3. tomik serii miniprzewodników po Suchej Beskidzkiej; do pobrania tutaj). 


 


PROGNOZA POGODY

Sucha Beskidzka
Szczegóły prognozy dla Suchej Beskidzkiej

MSIT - MAŁOPOLSKI SYSTEM INFORMACJI TURYSTYCZNEJ

MSIT

INFORMACJE SPONSOROWANE

FACEBOOK

NASI PRZYJACIELE

MSIT
MSIT
Ilość odwiedzin: 911605